Patron

Jan Karski był pierwszym wiarygodnym świadkiem Holocaustu, który poinformował świat o hitlerowskiej polityce eksterminacji. Mówiono, że jego życie wojennego kuriera nie stało się scenariuszem filmu sensacyjnego, bo nikt nie uwierzyłby, że można to wszystko przeżyć


JAN KARSKI (1914-2000)
Jan Karski jako wybitny uczeń, prymus w szkole artylerii konnej, legendarny kurier Armii Krajowej w okresie II wojny światowej, demaskator eksterminacyjnej polityki Hitlera wobec Żydów pod okupacją niemiecką, powojenny profesor waszyngtońskiego uniwersytetu w pełni zasługuje na miano patrona szkoły oraz moralno-etycznego wzorca dla dzieci i młodzieży. Życie Jana Karskiego było pełne rozmaitych doświadczeń, które ukształtowały jego wielką osobowość. Jako żołnierz, Polak – emigrant oraz nauczyciel wpisał się na karty historii. Jan Karski (właściwe nazwisko Kozielewski) urodził się w 1914 r. w Łodzi. Rodzice kultywujący zasady religii katolickiej wpajali młodemu Jankowi zasady dobra, sprawiedliwości i miłości do drugiego człowieka. Towarzyszyły mu one przez całe życie, a w okresie II wojny światowej pomogły przetrwać i zachować człowieczeństwo. Młody Janek w gimnazjum łódzkim dał poznać się jako wybitny uczeń, szczególnie z dziedzin humanistycznych (literatura, poezja, historia). Po ukończeniu gimnazjum i zdaniu matury w 1931 r. rozpoczął studia na Uniwersytecie Lwowskim. Ukończył prawo i studium dyplomatyczne. Powołany do wojska, okazał się także prymusem w szkole artylerii konnej (1936 r.). Do wybuchu wojny J. Karski (Kozielewski) pracował w Ministerstwie Spraw Zagranicznych w Warszawie.

W okresie II wojny światowej J. Karski przeżył wiele ważnych dla niego doświadczeń. Już we wrześniu 1939 r. dostał się do niewoli radzieckiej, z której szczęśliwym trafem udało mu się zbiec. Po powrocie zaangażował się w działalność konspiracyjną w Warszawie (ZWZ) i został kurierem na zachód Europy (był obdarzony fenomenalną pamięcią i znajomością kilku języków). Pierwszą swoją misję kurierską odbył już w styczniu 1940 r. do Paryża i Angers, gdzie działał polski rząd emigracyjny. Podczas drugiej misji w czerwcu 1940 r. został zdradzony i aresztowany przez gestapo. Po bardzo ciężkich torturach w słowackim więzieniu usiłował popełnić samobójstwo. Szczęśliwie uratowany został przewieziony do szpitala w Nowym Sączu, skąd został odbity przez kolegów z grupy bojowej PPS. Po rekonwalescencji działał w Biurze Informacji i Propagandy Komendy Głównej AK. Przygotowywał się wówczas do trzeciej, najważniejszej swojej misji kurierskiej. Zbierał informacje o hitlerowskiej polityce eksterminacji. W ramach tej pracy konspiracyjnej wszedł m.in. dwa razy do getta warszawskiego oraz do obozu tranzytowego dla Żydów w Izbicy Lubelskiej (k/Bełżca). W październiku 1942 r. został wysłany do Anglii z tajnymi materiałami, które przekazał polskiemu rządowi emigracyjnemu. Podczas spotkań z Churchillem i innymi ważnymi politykami mocarstw zachodnich opowiadał o wstrząsających przykładach Holocaustu. W 1943 r. wyjechał do USA, gdzie spotykał się z samym prezydentem F. D. Rooseveltem, chcąc i jemu przekazać tak ważne informacje przywiezione z Europy. Jego zadaniem było przedstawienie raportu o Polskim Państwie Podziemnym, o sytuacji Polaków pod okupacją niemiecką oraz losie Żydów. Niestety na Zachodzie nie uwierzono w jego sensacyjne fakty.

Jan Karski nie poprzestał jednak na ujawnianiu prawdy o Holocuaście wśród alianckich polityków i w 1944 r. jeszcze raz wyjechał do USA.
Gdy nie udało mu się uzyskać poparcia dla realizacji pomysłu nagrania w Hollywood filmu o niemieckiej okupacji w Polsce, postanowił wydać książkę „Story of Secret State” (1944).

Przedstawił w niej swoje życie konspiracyjne i informacje o zagładzie Żydów w hitlerowskich obozach koncentracyjnych. Brak jednak konkretnych kroków w tych kwestiach ze strony aliantów spowodował wycofanie się Karskiego z polityki na zawsze. Po wojnie J. Karski pozostał na emigracji w Stanach Zjednoczonych i poświęcił się pracy naukowej. Jako profesor był wykładowcą na Uniwersytecie Georgetown w Waszyngtonie i na uczelni pentagońskiej. J. Karski za swą postawę w okresie wojny zyskał wielki szacunek i otrzymał wiele wyróżnień. Był dwukrotnie odznaczony Orderem Virtuti Militari. Naród żydowski uhonorował go z kolei medalem „Sprawiedliwy wśród narodów świata” (1982 r.) oraz tytułem Honorowego Obywatela Izraela (1994 r.). W Polsce także odznaczono Karskiego Orderem Orła Białego (1995 r.). Zaproponowano również jego kandydaturę do pokojowej Nagrody Nobla (1996 r.). Został doktorem honorowym czterech uczelni amerykańskich i trzech polskich. Jan Karski zmarł w 2000 r. Odszedł żołnierz „pokolenia Kolumbów”, bohater i człowiek wielkiej prawości. W dobie terroryzmu, walk wolnościowych i religijnych, brutalizacji życia społecznego, okrucieństwa i znieczulicy w stosunku do drugiego człowieka, postać J. Karskiego jest godna naśladowania. To on był wierny takim zasadom jak sprawiedliwość, ekumenizm, przestrzeganie praw człowieka, szanowanie jego godności, prawa do życia. Poprzez przypomnienie i promowanie tej postaci możemy wychowywać dzieci i młodzież.

KALENDARIUM ŻYCIA JANA KARSKIEGO

Rok Wydarzenie
1914 – 24 czerwca (data 27 kwietnia uważana jest za błędną) Jan Romuald Kozielewski urodził się w Łodzi i był najmłodszym z ośmiorga dzieci w polskiej katolickiej rodzinie Kozielewskich. Ojciec Stefan Ignacy Kozielewski (ur. w 1871 r. w Zadzimie) był z zawodu rymarzem. Był właścicielem sklepu rzemieślniczego, zmarł gdy Jan był małym dzieckiem (w 1920? w Łodzi). Matka Walentyna Kozielewska z domu Burawska (ur. 26.01.1874 w Strykowie) była żarliwą katoliczką i wyznawała kult Marszałka Józefa Piłsudskiego. Miała olbrzymi wpływ na wychowanie i osobowość Jana (katolickie wychowanie, tolerancja wobec innych, np. ludności żydowskiej w Łodzi). Duży wpływ na jego dzieciństwo wywarł także osiemnaście lat starszy brat Marian. Jan pochodził z patriotycznej polskiej rodziny – jego dziadek Andrzej Kozielewski brał udział w powstaniu styczniowym w 1863 r. – Mieszkał w Łodzi przy ul. Kilińskiego 71.
1920 – Jan zaczął szkołę o rok wcześniej niż większość dzieci. W wieku 6 lat nauczył się czytać i deklamował długie fragmenty utworów A. Mickieiwcza. – W szkole powszechnej nr 4 za namową matki i ojców jezuitów wstąpił do Solidacji Mariańskiej – stowarzyszenia chłopców oddanych kultowi Marii Dziewicy.
1926 – 27 września Jan rozpoczął naukę w Miejskim Gimnazjum Józefa Piłsudskiego w Łodzi. W szkole przyjaźnił się z uczniami pochodzenia żydowskiego, którzy pomagali mu w nauce matematyki i biologii (Izio Fuchs, Saluś Fuchs, Kuba Przytycki, Lejb Ejbuszyc, Sasza Goldberg).
1931 – 27 czerwca ukończył szkołę średnią (matura). Celował w historii i literaturze (słabszy był z matematyki). – We wrześniu przeprowadził się z matką do Lwowa, do brata Mariana (komendanta wojewódzkiego Policji Państwowej we Lwowie). – W październiku zaczął studiować prawo i dyplomację na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. – Wstąpił za namową brata Mariana do Legionu Młodych Obwodu Akademickiego Lwowa – propiłsudczykowskiego ruchu młodzieżowego. Miał w tym względzie duże wątpliwości, gdyż chciał być jako przyszły dyplomata apolityczny.
1932 – Podjął równoległe studia na Studium Dyplomacji Uniwersytetu Lwowskiego. – Został komendantem Legionu Młodych. Jednak funkcja ta była jego porażką, gdyż nie potrafił kierować ludźmi i wycofał się z aktywnej działalności w legionie.
1933 – Otrzymał na okres miesięcy letnich (w wakacje) stypendium w polskim konsulacie w Cernauti (Czerniowicach) w Rumunii.
1934 – 10 grudnia otrzymał dyplom zwycięzcy konkursu krasomówczego. Na ostatnim roku studiów wziął udział w znanym we Lwowie studenckim turnieju krasomówczym. Bronił wówczas decyzji ścięcia Ludwika XVI w rewolucyjnej Francji. Wygrał ten konkurs. – Na studiach przyjaźnił się z grupą żydowskich studentów. Nie angażował się jednak w ich obronie podczas incydentów antyżydowskich, obawiając się o swoją osobę.
1935 – W czerwcu obronił prace magisterskie z prawa i nauk dyplomatycznych. – Po ukończeniu studiów odbył kilku miesięczną (lipiec – wrzesień) praktykę konsularną w Konsulacie RP w Oppeln w Niemczech z ramienia MSZ. – 27 września otrzymał tytuł magistra prawa. – W październiku wziął udział jako przedstawiciel polskiej młodzieży w uroczystościach hitlerowskiego Parteitag (Dnia Partii) NSDAP w Norymberdze (z okazji wprowadzenia słynnych aktów norymberskich ograniczających prawa Żydów). Po raz pierwszy zobaczył siłę propagandy hitlerowskiej. Był na spotkaniu z Hermannem Göringiem. – 3 października rozpoczął obowiązkowy po studiach kurs wojskowy w Szkole Podchorążych Rezerwy Artylerii we Włodzimierzu Wołyńskim. – Śmierć matki Walentyny Kozielewskiej (w Warszawie).
1936 – 28 czerwca ukończył kurs podchorążych z najlepszym wynikiem wśród 78 kolegów. W szkole podchorążych Jan Kozielewski (Karski) otrzymał jako wyróżnienie szablę o srebrnej rękojeści wręczoną mu przez prezydenta Ignacego Mościckiego. – W lipcu Jan Kozielewski przeniósł się do Genewy, wspierany ciągle przez brata Mariana, szlifował język francuski. Był zatrudniony w polskiej misji przy Międzynarodowej Organizacji Związków Zawodowych (w Międzynarodowym Biurze Pracy).
1937 – W marcu MSZ przeniosło Jana do Londynu. Tam uczył się języka angielskiego. Pracował w ambasadzie na stanowisku niższego urzędnika kontraktowego Konsulatu Generalnego RP w Londynie.
1938 – Był na przedstawieniu, na którym po raz pierwszy zobaczył tancerkę Polę Nirenską. – W lutym został odwołany z Anglii i w marcu rozpoczął tzw. wielką praktykę dyplomatyczną w MSZ. Skierowany na zaawansowany kurs służby zagranicznej w Warszawie. Otrzymał wysokie wyróżnienie na końcowym egzaminie i jego kariera dyplomatyczna zaczęła się błyskotliwie rozwijać. Jego marzeniem było zostać ambasadorem. – W grudniu zdał egzaminy końcowe kursu jako prymus rocznika. – Brał udział w manewrach wojskowych jako podchorąży.
1939 – 1 stycznia minister spraw zagranicznych J. Beck powierzył Karskiemu stanowisko sekretarza Wydziału Polityki Emigracyjnej w Departamencie Konsularnym MSZ. – 1 czerwca otrzymał posadę asystenta administracyjnego (sekretarza) Biura Personalnego MSZ u Tomira Drymmera – dyrektora kadr Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Stanowisko to wymagało z reguły poważnego stażu w służbie zagranicznej, gdy Jan Kozielewski otrzymał je w wieku 25 lat. – Mieszkał w Warszawie u starszego brata Mariana. – 23 sierpnia dostał tajny rozkaz mobilizacyjny. Był wówczas w stopniu podporucznika. Dotarł do punktu koncentracji kilka kilometrów od niemieckiej granicy na południowym-zachodzie Polski, koło Oświęcimia. Służył w 5 Dywizjonie Artylerii Konnej – elitarnej jednostce wchodzącej w skład brygady kawalerii, będącej częścią pierwszej linii polskiej obrony. – Po ataku niemieckim już 1 września jednostka uległa rozbiciu w koszarach i jej resztki usiłowały wycofywać się przez Oświęcim w kierunku Krakowa. Pociąg został ostrzelany i zniszczony przez lotnictwo niemieckie i dalej Jan Kozielewski uciekał z żołnierzami pieszo w kierunku wschodnim. – 17 września znalazł się pod Tarnopolem (dziś Ternopil na Ukrainie), gdzie został aresztowany wraz z wieloma innymi żołnierzami przez wkraczające do Polski wojska radzieckie. – 23 września (po pięciu dniach jazdy pociągiem) dostał się do obozu dla jeńców polskich w Kozielszczyźnie (środkowa Ukraina, na południowy-wschód od Kijowa). – W październiku został wysłany z obozu w kierunku ziem okupowanych przez Niemców w ramach wymiany niemiecko-radzieckiej Polaków z terenów wschodnich na Polaków z terenów zajętych przez Niemców. Jan pochodzący z Łodzi podlegał tej wymianie. Do przekazania jeńców doszło na moście na rzece San. – Jan transportowany był pociągiem w kierunku zachodnim. Po 48 godzinach jazdy po raz pierwszy drzwi pociągu otworzyły się w Kielcach. Tutaj osadzono go w obozie założonym na miejscu polskiego garnizonu przy drodze do Radomia, kilka kilometrów na północ od Kielc. Na wieść, że mają jeńców wywieźć na przymusowe roboty, Jan postanowił uciec. – Pod koniec października Jan uciekł z pociągu wiozącego go z obozu pod Kielcami na roboty. Namówił kolegów do ucieczki. Z pomocą ludzi na wsiach dotarł lasami do Kielc, gdzie oddał pod opiekę spotkanej siostry Polskiego Czerwonego Krzyża swojego młodego towarzysza ucieczki, który załamał się psychicznie przeżyciami ostatnich dni. Z Kielc udał się w kierunku Warszawy. – W listopadzie Jan przyjechał do Warszawy i skierował się do siostry Laury, której mąż za działalność w rodzącej się konspiracji był torturowany i został zastrzelony przez Niemców. Siostra skontaktowała go z bratem Marianem, który walczył w obronie stolicy i wówczas dalej Komendantem Policji w Warszawie (współpracował z prezydentem S. Starzyńskim, który pozostawił przy sobie współpracowników do prowadzenia pracy w okupowanej już stolicy). Jan zamieszkał u brata. Otrzymał sfałszowane dokumenty. – Marian Kozielewski zaprzysiągł Jana w celu podjęcia współpracy z „Firmą Asekuracyjną POL” – policyjnej organizacji konspiracyjnej, która miała połączyć policjantów w służbie podziemnej. Jan podróżował w imieniu brata po kraju i tworząc siatkę policyjnej konspiracji (Poznań, Łódź, Kraków, Lublin, Wilno). – Jan został przez brata skontaktowany w grudniu z podziemnym tymczasowym rządem, z którym organizacja policjantów Mariana Kozielewskiego była w kontakcie. Kontaktem był Marian Borzęcki, który zaprzysiągł Jana. Odtąd rozpoczął on współpracę z Biurem Politycznym, później przekształconym w Centralny Komitet Organizacji Niepodległościowych , który skupiał kilkanaście konspiracyjnych grup. Po raz pierwszy zaplanowano wysłanie Jana do Francji do gen. W. Sikorskiego. Miał przekazać informację o sytuacji i przywieź z powrotem nominacje delegata rządu dla Ryszarda Świętochowskiego (zaufany W. Sikorskiego). Marian przy okazji chciał przez Jana skontaktować się z K. Sosnkowskim. – Grudzień. Początek jego pracy emisariusza. Podróż w towarzystwie policjanta (Żyda), który uciekał do ZSRR. Na granicy demarkacyjnej Jan widział obóz zbiorczy dla Żydów w Bełżcu. Dotarli razem nielegalnie do Lwowa. Tutaj przyjął dla bezpieczeństwa nazwisko „Witold Kucharski” (znał jego dane osobowe), nazwisko kolegi z Lwowa z okresu studiów, który w tym czasie był już we Francji. Było to na wypadek aresztowania i przesłuchań przez Rosjan. Niestety granica była mocno chroniona przez Armie Czerwoną i przejście było zbyt ryzykowne. Jan powrócił do Warszawy.
1940 – 20 styczeń, Jan wyruszył w pierwszą swoją misję na zachód. Brat Marian bardzo pieczołowicie zaplanował jego marszrutę. Marianowi zależało także na decyzji rządu emigracyjnego co do jego dalszej pracy w „granatowej policji”. Pierwszy etap to jazda pociągiem okrężną drogą do Częstochowy, a stąd do Kielc. Po spędzeniu na stacji w Kielcach wielu godzin pojechał do Krakowa. Cała podróż trwała dwa dni. – 22 stycznia zamieszkał w krakowskim hotelu „Pod Różą”, mając świetne dokumenty dostarczone przez brata. – Przyjazd po kilku dniach do Zakopanego, gdzie kilka dni ćwiczył jazdę na nartach. Policjant z konspiracji skontaktował go z przewodnikiem. – 29 stycznia wyruszył z przewodnikiem i dwoma innymi Polakami przez granicę Tatrami. Dwa dni przedzierali się przez wysokie góry i przeszli na teren Słowacji (Jan nabawił się obtarcia stóp i przemrożenia palców). Tu przejął ich przewodnik słowacki, który miał prowadzić ich do granicy węgierskiej. Zażądał jednak zapłaty w walucie słowackiej, której Jan nie posiadał i musiał radzić sobie sam. Środki na podróż do Budapesztu zdobył od rodzin trzech internowanych na Węgrzech przyjaciół, które dały mu wiele kosztowności do spieniężenia. Pieniądze miał przekazać krewnym na Węgrzech w obozach. Korzystał także z nich podczas poruszania się po Słowacji. Do granicy węgierskiej (Dobszyna) dowiózł go taksówkarz za obcą walutę, którą Jan posiadał. Przekroczył granicę. – Za granicą posługiwał się już paszportem dyplomatycznym. Dotarł do Budapesztu. Trzy dni leczył się w szpitalu. Po tygodniu polski konsulat w Budapeszcie dał mu nowe dokumenty i zorganizował wyjazd do Francji. Posługiwał się nazwiskiem „Jan Kanicki” i przedstawiał się jako tłumacz pracujący w węgierskim biurze turystycznym. Jechał przez Jugosławię, Włochy i nie pojechał do Paryża, ale wysiadł zaraz za granicą w Modane i skontaktował się władzami polskimi. Stąd specjalnym samochodem pojechał do Angers, do siedziby rządu polskiego. Spotkał się z ministrem spraw wewnętrznych Stanisławem Kotem. Informował o sytuacji w kraju, życiu codziennym, losie Żydów. Informował także o sytuacji pod okupacją radziecką. – Pod koniec lutego Jan spotkał się w Paryżu z W. Sikorskim. Okazał on Janowi pewna niechęć ze względu na brata Mariana – piłsudczyka. Pzrekazał mu informacje od Borzęckiego i pytanie od brata, czy ma pozostać na stanowisku. – Po wypełnieniu misji odpoczywał w Paryżu. Spotkał się z K. Sosnkowskim i przekazał mu wiadomość od Mariana Kozielewskiego. – Powrót do Angers. Odpowiedź Sikorskiego dla polskiego podziemia: praca nad połączeniem ugrupowań, poprze każdego kandydata wybranego przez większość, Kozielewski może dalej zostać komendantem policji w Warszawie. – W końcu kwietnia Jan rozpoczął drogę powrotną do Polski. Wracał tą samą drogą i przy lepszym zaplanowaniu podróży przebiegała ona bez większych kłopotów. 28.IV. był w Budapeszcie. Niestety w górach słowackich odnowiły mu się rany na nogach. – Na początku maja dotarł do Krakowa. Spotkał się tu z polecenia S. Kota z Józefem Cyrankiewiczem – działaczem socjalistycznym. – 7 maja przyjechał do Warszawy. Udał się do brata, ale jego żona Jadwiga poinformowała go, że Marian został aresztowany przez Gestapo. Po przesłuchaniach wywieziono go do Oświęcimia. Konspiracja policjantów została rozbita. – Jan ps. Witold spotykał się w Warszawie z wymienionymi przez Kota przedstawicielami stronnictw politycznych. Zachęcał do współpracy. Pod koniec maja spotkał się z Kazimierzem Pużakiem z PPS, Aleksandrem Dębskim z SN, Stefanem Korbońskim z SL i Stefanem Roweckim komendantem ZWZ. – Pod koniec maja cztery stronnictwa PPS, SN, SL i Partia Pracy postanowiły wspólnie wysłać Jana w drugą misje na zachód ze swoimi informacjami. – Na początku czerwcu udał się w drogę do Krakowa, gdzie Tadeusz Surzyński z SN dał mu mikrofilm z dokumentami, co było niezgodne z umową. Następnie dojechał do Nowego Sącza, gdzie w mieszkaniu Zofii Rysiównej poznał przewodnika Franciszka Musiała ps. Myszka. Przeprowadził go na Słowację, a stamtąd poszli w kierunku Koszyc na Węgrzech. Niestety ranne nogi zmusiły ich do skorzystania z konspiracyjnego punktu kontaktowego w wiosce Demjata. W domu Słowaka polskiego pochodzenia zostali aresztowani przez Gestapo i słowackich żandarmów. – Przewiezienie Jana na posterunek policji w Kapuszanach. Brutalne przesłuchania Jana w więzieniu w Preszowie, który ukrywał się wówczas pod nazwiskiem Witolda Kucharskiego z Lwowa. Po ciężkich torturach (zmasakrowany po pobiciu, połamane żebra, wybite zęby) Jan w obawie przed nie wytrzymaniem dalszych przesłuchań podjął próbę samobójstwa. Uratowany przez strażnika słowackiego, odratowany i przeniesiony do szpitala. – Przewiezienie Jana do szpitala w Nowym Sączu, gdzie nawiązał kontakt z Zofią Rysiówną. Skontaktowała się ona z podanym przez Jana adresem w Krakowie i przekazała informację dla Cyrankiewicza (PPS). Z Rysiówną przyjechał do Nowego Sącza Stanisław Rosieński z zadaniem odbicia Jana ze szpitala. Więzień dostał cyjanek na wypadek nieudanej akcji. – W akcji uwolnienia Jana zorganizowanej przez ZWZ brali udział Zbigniew Ryś, Józef Jenet, Karol Głód, Tadeusz Szafran (finansował akcję PPS). Mieli za zadanie uwolnić, a w razie kłopotów zabić Jana. W szpitalu współpracowali dr Jan Słowikowski oraz policjant Józef Laskowik. Rozkaz pułkownika Komorowskiego dla Inspektoratu ZWZ w Nowym Sączu przyczyniła się do powodzenia ucieczki. – Na „melinie” opiekowali się nim Jan Morawski i gajowy Feliks Wideł. – Przewiezienie Jana do majątku Kąty pod Krakowem u Sławików (członkowie ZWZ). – W wyniku śledztwa i pomocy konfidentów Gestapo aresztowało większość osób zamieszanych w uwolnienie Jana. Zginęli oni w więzieniach lub obozach koncentracyjnych. 30 mieszkańców Nowego Sącza rozstrzelano w Biegonicach w ramach represji za ucieczkę. – Od lipca odpoczywa w Kątach pod opieką Danuty Sławik ps. Gloria. Jej brat Lucjan na prośbę nudzącego się Jana zaangażował go w produkowanie materiałów konspiracyjnych na rzecz Akcji „N” w miejscowej komórce Wydziału Informacji i Propagandy ZWZ.
1941 – 21 stycznia rozkazem Komendanta Głównego ZWZ gen. S. Roweckiego odznaczony srebrnym krzyżem Orderu Virtuti Militari. – W lutym Jan opuścił dom Sławików (po kilku miesiącach Niemcy aresztowali rodzinę Sławików, Danutę rozstrzelano w 1942 r.). Wyjechał do Krakowa. Włączył się ponownie w pracę konspiracyjną. Nawiązał kontakt z PPS. Płk. Komorowski skierował go do Akcji „N” Okręgu Krakowskiego ZWZ. Potem przeniesiony do sekcji nasłuchu radiowego, gdzie mógł wykorzystać swe zdolności językowe. Wynajmował pokój u Bronisławy Langrodowej obok pokoju oficera Wehrmachtu. – Po aresztowaniach przeniósł się do mieszkania Tadeusza Pilca i tam prowadził nasłuch radiowy. – W październiku Jan wyjechał do Warszawy. Pracował w Biurze Informacji i Propagandy Komendy Głównej AK u Jerzego Makowieckiego. Był łącznikiem ze stronnictwami politycznymi. Potem zajmował się analizą prasy podziemnej, a następnie nasłuchem radiowym stacji zachodnich.
1942 – Na wiosnę, po aresztowaniu jego łączniczki wyjechał z Warszawy do majątku Siemiątkowskich koło Puław. Poznał tam Renee, z którą się blisko zaprzyjaźnił. – Jan przywiózł z Warszawy do majątku Siemiątkowskiej żydowską rodzinę Wertheimów w celu ukrycia. – Współpraca z Frontem Odrodzenia Polski kierowanym przez Zofię Kossak. Publikował na łamach frontowej „Prawdy”. Wyrażał solidarność z Żydami. – Zwolnienie z Oświęcimia (błąd biurokracji niemieckiej) Mariana Kozielewskiego. Popsuły się wówczas stosunki miedzy braćmi. Marian pozostał zagorzałym piłsudczykiem. – W połowie roku nawiązał kontakty z Romanem Knollem, znanym dyplomatą, który zaproponował Janowi misje na zachód. Skontaktował go z Cyrylem Ratajskim delegatem rządu na kraj, który potwierdził, że wszystkie stronnictwa zgodziły się na to by je Jan reprezentował w misji. Zadaniem jego było dostarczenie na zachód materiałów politycznych partii, sytuacje w Polsce itp. Miał także przewieźć dokumenty przygotowane przez Referat Spraw Żydowskich Komendy Głównej AK o sytuacji Żydów. – W sierpniu Jan spotkał się potajemnie w Warszawie za zgodą delegata rządu z dwoma przedstawicielami politycznych środowisk żydowskich (jednym z nich był Leon Feiner „Mikołaj” z Bundu). Żydzi chcieli, by Jan przekazał na zachód ich informacje o zagładzie (m.in. dla Sikorskiego, Raczkiewicza, członka Rady Narodowej Zygelbojma). Zaproponowali Janowi by sam zobaczył jak działa machina śmierci na Żydach. – Między 20-25 sierpnia Jan (ps. „Witold”) został dwukrotnie wprowadzony specjalnym tunelem przez Feinera do getta warszawskiego. Zapoznawał się z życiem w getcie, represjami, zagładą. – Po kilku dniach żydowski przewodnik przewiózł go do obozu śmierci, aby poznał inną stronę zagłady. Przyjechali do Lublina, a stamtąd dalej na wschód. Wszedł w przebraniu strażnika ukraińskiego do obozu rozdzielczego w Izbicy Lubelskiej, skąd transportowano Żydów na śmierć do Bełżca. – 3 września Cyryl Ratajski depeszował do Londynu o wysłaniu kuriera Karskiego (pod takim nazwiskiem podróżował Jan Kozielewski). Wiózł mikrofilm z dowodami o Holocauście, sytuacji w Polsce, okupacji. – 1 października Jan rozpoczął misję jako Francuz powracający z robót w niemieckim przemyśle i urlopie na terenie Polski. Jechał pociągiem z innymi robotnikami francuskimi z Warszawy przez Berlin, Brukselę do Paryża. W Paryżu przyjął go Aleksander Kawałkowski, któremu Jan przekazał klucz z wmontowanym mikrofilmem. Klucz dotarł do Londynu 10 dni przed Janem. – Z Paryża Jan wyjechał do Lyonu z nowymi dokumentami, a następnie do Perpignan. Przez granicę z Hiszpanią przeprowadzał go przewodnik – komunista i Jan musiał przedstawić się jako polski komunista podczas tajnej misji. Po przejściu granicy pojechali do Barcelony. Stamtąd siatka dyplomatyczna przewiozła go do Madrytu. Był pod opieką wywiadu amerykańskiego. Przerzucono go do Gibraltaru, skąd samolotem udał się do Anglii. – 25 listopada Jan Karski znalazł się w bazie Królewskich Sił Powietrznych k/Londynu. Od następnego dnia zaczęły się przesłuchania Jana przez Anglików. – 28 listopada zwolniono Jana Karskiego po interwencjach rządu polskiego. – 2 grudnia Jan Karski spotkał się z żydowskimi członkami polskiego Zgromadzenia Narodowego: Szmulem Zygielbojmem i Ignacym Schwarzbartem. Przekazał im wiadomości od Żydów z Polski. – 9 grudnia Karski spotkał się z prezydentem W. Raczkiewiczem. Przekazał mu prośby od polskich Żydów (m.in. o przesłanie listu do papieża Piusa XII o wsparcie w sprawie prześladowań Żydów w Polsce). – 30 grudnia spotkał się z polecenia Mikołajczyka z urzędnikiem brytyjskiej ambasady akredytowanym przy rządzie londyńskim Frankiem Savery’m. Rozmawiał o sytuacji w okupowanym kraju i polityce okupanta. Spotkał się z nim jeszcze dwa razy.
1943 – W styczniu rozpoczął Karski współpracę z radiostacją „Świt” w Londynie, która przekazywał informacje do okupowanego kraju. – W połowie stycznia spotkał się z Sikorskim. Otrzymał nagrodę pieniężną 25 tys dolarów, którą przekazał kanałami kurierskimi do Polski dla Mariana Kozielewskiego, siostrzenicy Lusi, Zofii Kossak, przyjaciółce Renee. – 30 stycznia otrzymał Srebrny Krzyż Orderu Virtuti Militari. Sikorski przypiął go na specjalnej uroczystości 3 lutego. – Sikorski wyznaczył Józefa Hieronima Retingera jako opiekuna Karskiego w kontaktach z rozmówcami. – Spotkanie z Anthony Edenam ministrem spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii (w obecności Retningera). M.in. odpowiedział na zadane pytanie, że polskie podziemie wymówiłoby posłuszeństwo rządowi londyńskiemu, gdyby ten zgodził się pod naciskiem Anglii na oddanie wschodnich ziem ZSRR (Sikorski był z tego poglądu Karskiego niezadowolony). Po kilku dniach drugie spotkanie z samym Karskim. Podczas spotkania z Edenem był lord Selborne (Wydział Operacji Specjalnych), zainteresowany polskim ruchem oporu. – Do końca marca kolejne spotkania z ważnymi politykami brytyjskimi oraz z amerykańskim ambasadorem przy rządzie londyńskim Anthony J. Drexel Biddle. – Decyzja o nie wysłaniu Karskiego z powrotem do Polski, w obawie o dostarczenie tam informacji o planach co do wschodniej granicy władzom podziemnym. – W kwietniu kolejne spotkania, w których poruszał kwestie holocaustu. – 13 maja Jan Karski dowiedział się o samobójstwie Zygielbojma, co bardzo osobiście przeżył. – 2 czerwca dostaje amerykańską wizę dyplomatyczną, oficjalnie jest kurierem dyplomatycznym. – 10 czerwca Jan Karski wypłynął z portu w Szkocji z misją do USA. – 16 czerwca Karski dopłynął do Nowego Jorku. Ulokowany został w polskiej ambasadzie u ambasadora Jana Ciechanowskiego. – 5 lipca rozpoczął spotkania z amerykańskimi politykami, w tym z amerykańskimi Żydami (m.in. Benem Cohenem, Oscarem Coxem, Felixem Franfurterem). Franfurter niie mógł uwierzyć w opowieści Karskiego, jak wielu innych polityków w USA i na zachodzie. – 7 lipca kolejne spotkanie z amerykańskimi politykami, m.in. z zastępcą sekretarza stanu Adolfem Berle. – 8 lipca z przedstawicielami amerykańskiego wywiadu, a 9-tego z Biura Służb Strategicznych (OSS). – Karski dał opcji antysowieckiej w USA argumenty do sprzeciwienia się ZSRR w polityce europejskiej. – 28 lipca spotkanie z prezydentem F. D. Rooseveltem. Zdał mu relacje z sytuacji w okupowanej Polsce i złożył informacje o holocauście. – 6 sierpnia przyjechał do Nowego Jorku i spotkał się w przeciągu kilku następnych dni z przedstawicielami związków zawodowych i organizacji żydowskich. – 12 sierpnia Karski wrócił do Waszyngtonu na spotkanie z szefem Biura Służb Strategicznych (OSS) Williamem Donovanem. – 17 sierpnia spotkał się z Polonią w Chicago. – 21 sierpnia otrzymał telegram od prof. Kota z Londynu z propozycją objęcia kierowniczego stanowiska w Ministerstwie Informacji. W tym momencie Karski myślał ciągle o powrocie do kraju, posługiwał się ciągle konspiracyjnym pseudonimem Jan Karski. – 19 września Karski przybył do Liverpoolu, skąd pojechał do Londynu, do premiera Mikołajczyka. Od niego dowiedział się na wstępie, że nie może powrócić do Polski. Został według rządu spalony w okupowanym kraju. Karski chciał wstąpić do wojska. – We wrześniu ponowił współpracę z radiostacją „Świt”. Ukazało się już wiele jawnych artykułów o Karskim w prasie brytyjskiej. Udzielił wywiadu Marcie Hemingway (żonie pisarza) dla amerykańskiego pisma. – W listopadzie rząd zadecydował, że Karski wróci do USA. – W grudniu Karski pracował nad scenariuszem filmowym o polskim państwie podziemnym.
1944 – W lutym Karski wyjechał w drugą misję do USA. 27 lutego znalazł się w Nowym Jorku. Działał już oficjalnie. Miał zrealizować film o polskiej konspiracji lub książki. – Karski wygłaszał prelekcje w Waszyngtonie i Nowym Jorku, występował w radiu, udzielał wywiadów do amerykańskich gazet. – Sprawa filmu nie rokowała nadziei. Rozmowy w Hollywood w czterech wytwórniach filmowych nie przyniosły rezultatu. W marcu spotkał się z Emery Reeves w sprawie wydania książki, co było bardziej obiecujące. W ciągu kilku tygodni napisał ponad 600 stron maszynopisu (pomagała mu w przepisywaniu i tłumaczeniu Krystyna Sokołowska). – 5 czerwca spotkał się z przybyłym do USA Mikołajczykiem na spotkanie z Rooseveltem. – Od września fragmenty książki ukazywały się w prasie amerykańskiej. – 20 października otwarto w Baltimore wystawę „Polskie Państwo Podziemne”, po której oprowadzał Jan Karski. – W listopadzie był w Kanadzie na odczytach, goszcząc w domu Brzezińskich (Zbigniew Brzeziński był wtedy małym chłopcem). – 28 listopada wydanie w USA autobiograficznej książki Jana Karskiego pt. „Story of a Secret State” (Boston 1944). Nakład 50 tys., potem dodrukowano 350 tys. egzemplarzy. Książka stała się natychmiast bestsellerem.
1945 – Książka Karskiego stała się książką miesiąca stycznia. Ukazuje się w wielu innych krajach. – W marcu publicznie potępił aresztowanie 16 przywódców polskiego podziemia, za co został zaatakowany przez pismo „Soviet Rusia Today”. – 5 lipca wobec polityki USA i W. Brytanii złożył rezygnację z pracy w ambasadzie RP w Waszyngtonie. – Po wojnie Karski zamieszkał w Nowym Jorku na Manhatanie. Był zawiedziony światem, znieczulicą, nieszczerą polityką. – Prowadził wykłady dla oficerów kontrwywiadu na prośbę FBI, a sponsorowane przez Pentagon.
1946 – W styczniu uciekli z Polski Marian i Jadwiga Kozielewscy, z pomocą amerykańskiego Departamentu Stanu za sprawą i pomocą Karskiego. Brat Marian po przerzuceniu do Szwecji znalazł się ostatecznie w Paryżu, skąd chciał by Jan ściągnął go do USA. Niestety były problemy z wizą emigracyjną. Karski długo szukał fortelu, aby sprowadzić brata. – W marcu na zlecenie prezydenta USA Herberta Hoovera pozyskiwał dla Instytutu jego imienia dokumenty polskich placówek dyplomatycznych w Europie. – Wiosną poślubił córkę południowoamerykańskiego dyplomaty, ale po dwóch latach rozwiedli się.
1948 – Osamotniony po rozwodzie zaczął szukać nowego zajęcia. Pod koniec roku rozpoczął starania o studia doktoranckie w zakresie nauk politycznych na Wydziale Służby Dyplomatycznej Uniwersytetu Georgetown w Waszyngtonie. Pomagał mu Edmund A. Walsh z tego wydziału. Niestety nie uznano mu dyplomu Uniwersytetu Lwowskiego, więc musiał zaliczyć wszystkie zajęcia potrzebne do uzyskania stopnia magistra.
1949 – Na wiosnę rozpoczął studia z zakresu nauk politycznych i służby zagranicznej. Dostał stypendium na uzupełnienie wykształcenia. – Karski sprowadził brata Mariana z żoną do zakupionej na początku roku w Kanadzie pod Montrealem farmy, bowiem imigracyjne prawo kanadyjskie zezwalało obcokrajowcom na pobyt stały pod warunkiem, że posiadają tam farmę i ziemię. Marian zamieszkał w wiejskim przybytku. Wyczerpało to oszczędności Karskiego z tantiem za książkę. Potem Kozielewscy przenieśli się do Waszyngtonu (Marian pracował jako nocny stróż w Galerii Corcoran).
1953 – 9 lipca obronił pracę doktorską i otrzymał tytuł doktora filozofii na Uniwersytecie Georgetown w Waszyngtonie. Został wykładowcą na Uniwersytecie Georgetown w Waszyngtonie. Jest zatrudniony w Szkole Służby Zagranicznej Georgetown University jako assistant professor. Wykłada doktryny polityczne i stosunki polityczne ZSRR oraz krajów bloku wschodniego. Prowadził zajęcia z porównawczej teorii rządzenia i z teorii komunizmu, na które zapisywało się więcej studentów niż mogło w nich uczestniczyć. Był uważany za świetnego wykładowcę i popularnego wśród studentów. Miał z nimi bardzo dobry kontakt. Większość studentów nie znała jego przeszłości, a sam Karski niechętnie wracał do czasów wojny. Występował z ostrą krytyką komunizmu. Studenci nazywali go nawet „McCarthyski”. – Karski dorabiał do pensji profesorskiej ciężką pracą. Skupował mianowicie stare domy w dobrej dzielnicy w Waszyngtonie, remontował je sam i potem sprzedawał z zyskiem. Zajmował się stolarką, elektrycznością i innymi pracami budowlanymi. Z handlu nieruchomościami miał spore dochody.
1954 – Wiosną Karski otrzymał obywatelstwo USA. Musiał z powodów proceduralnych (uniknięcia kary, gdyż w 1943 r. starając się o wizę pod fałszywym nazwiskiem Karski złamał prawo) pozostać przy nazwisku Karski, chociaż chciał powrócić do właściwego nazwiska. Utrzymywał stosunki z polskimi emigrantami, ale trzymał się z daleka od intryg politycznych. – Napisał negatywną recenzję z pro-komunistycznej historii Polski wydanej przez Uniwersytet Harwardzki. – Brał udział w przesłuchiwaniu przez specjalna komisję Józefa Światły, który uciekł na zachód i poprosił o azyl. – Jesienią poznał wybitną polską tancerkę Polę Nireńską.
1955 – We wrześniu Karski wyruszył na czteromiesięczny cykl wykładów sponsorowanych przez Amerykańską Agencję Informacyjną. Był w Korei Południowej, Wietnamie Południowym, Tajlandii, Kambodży, Pakistanie, Indiach, Cejlonie, Birmie, Filipinach, Turcji. Wygłosił 140 wykładów. Jego zadaniem było demaskować prawdziwe oblicze komunistów i pokazania swego udanego życia w USA. – W grudniu prowadził odczyty dla wojskowych w Bangkoku.
1956 – Sporządzał raport o wpływie programów Radia Wolna Europa na wydarzenia węgierskie w 1956 r. Występował przed komisjami Kongresu USA. – Wygłasza odczyty dotyczące zasad i praktyki amerykańskiej demokracji.
1957 – W połowie roku otrzymał stanowisko associate professor Uniwersytetu Georgetown.
1959 – Latem przybył do USA z Kanady brat Marian z żoną i osiedlają się w Waszyngtonie.
1960 – Otrzymał tytuł profesora uczelni waszyngtońskiej.
1962 – Wykładał jako visiting prefessor w nowojorskim Columbia University (do 1963 r.).
1964 – 8 lipca samobójstwo Mariana Kozielewskiego, który nie pogodził się z losem emigranta mieszkającego w kraju, który według niego sprzedał Polskę komunistom. Karski opiekował się jego żona Jadwigą do końca jej życia.
1965 – Latem poślubił Polę Nireńską (właściwe nazwisko Pola Nirensztajn). W latach trzydziestych rozpoczęła karierę tancerki w Europie. Wojnę spędziła w Anglii. W 1949 r. wyjechała do USA. Uczyła tańca, a w Waszyngtonie założyła własne studio tańca. Była znaną tancerką i choreografem.
1966 – Od września (do lutego 1967 r.) odbył kolejny cykl wykładów Seria wykładów w Japonii, Korei Południowej, Singapurze, Wietnamie Południowym, Nepalu, Pakistanie, Indiach, Libanie, Turcji, Grecji, Tunezji, Algierii, Kongo, Kamerunie, Senegalu. Przemawiał po angielsku lub francusku.
1970 – 27 lipca Jan Karski odznaczony został w Londynie Krzyżem Armii Krajowej. – Jesienią rozpoczął pracę nad monografią „Wielkie mocarstwa wobec Polski (1918-1945). Od Wersalu do Jałty”.
1974 – Dostał stypendium Fundacji Fulbrighta na pracę naukową o historii stosunków Polski z mocarstwami w okresie wojny. Jednym z etapów badań był jego kilkumiesięczny pobyt w Polsce i kwerenda w Archiwum Akt nowych (po raz pierwszy w Polsce od czasów wojny). Odwiedził wówczas m.in. Józefa Cyrankiewicza (byłego premiera PRL). Dziesięć lat pracował nad tą książką. – Jesienią oprócz pracy w Georgetown University rozpoczął wykłady w Pentagonie. Prowadził je przez 19 lat. Temat cyklu: „Rząd i polityka krajów Europy Środkowo-Wschodniej”.
1977 – Claude Lanzmann zaproponował Karskiemu udział w filmie dokumentalnym o holocauście.
1978 – W październiku Karski przez dwa dni nagrywał rozmowy do filmu Lanzmanna. Karski bardzo przeżył powrót do wspomnień lat wojny.
1979 – udział J. Karskiego w międzynarodowej konferencji o wyzwoleniu obozu w Oświęcimiu, zorganizowanej przez Elie Wiesela.
1980 – Elie Wisel proponuje mu wygłoszenie referatu o swojej misji wojennej na przygotowywanej konferencji o Holocauście.
1981 – Brał udział w Międzynarodowej Konferencji Wyzwolicieli Obozów Koncentracyjnych w Waszyngtonie zorganizowanej przez Elie Wiesela. Wygłosił 32 minutowy referat, jeden z najlepszych na konferencji poświęconej holocaustowi. Jego nazwisko zostało przywrócone do publicznej pamięci. – 15 sierpnia odznaczono Jana Karskiego Honorową Odznaką Żołnierza Komendy Głównej AK Oddziału VI Łączności Zagranicznej „Zagroda”. Odznakę otrzymał w grudniu 1987 r.
1982 – 24 maja miał odczyt na konferencji o współczesnym spojrzeniu na Holocaust w Nowym Jorku. – W czerwcu państwo Karscy byli na trzytygodniowym pobycie w Izraelu, sponsorowanym przez izraelski rząd. Spotyka się z prezydentem Izraela. – 7 czerwca otrzymał od Yad Vashem w Jerozolimie dyplom potwierdzający otrzymanie odznaczenia medalem „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”. Zasadził drzewko ze swoim nazwiskiem przy Alei Sprawiedliwych (najwięcej tytułów Polaków).
1983 – W kwietniu nadano mu tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Georgetown w Waszyngtonie.
1984 – Karski przeszedł na emeryturę, ale brał udział w życiu uniwersyteckim (kontynuował swoje wykłady w niepełnym wymiarze oraz program w Pentagonie). Jego miejsce w Szkole Służby Zagranicznej objęła dr Madaleine Albright.
1985 – Ukazała się książka Karskiego: „Wielkie mocarstwa a Polska 1919-1945”. – Wszedł na ekrany film Lanzmanna pt. „Shoah”. Karski był niezadowolony z okrojenia jego roli w tym filmie. Reżyser puścił tylko fragment rozmowy z Karskim o powstaniu w getcie warszawskim. Nie przedstawił, a obiecał, nic o pasywnej postawie świata w sprawie przekazywanych przez Karskiego informacji o zagładzie Żydów oraz o pomocy udzielanej przez Polaków Żydom w czasie okupacji. Film został źle przyjęty przez Polaków.
1986 – W lipcu Karski został odznaczony przez Kazimierza Sabbata, Prezydenta na Uchodźstwie, komandorią Orderu Odrodzenia Polski. – We wrześniu otrzymał doktorat honoris causa Baltimore Hebrew College.
1987 – W kwietniu zorganizowano wystawę dokumentalno-fotograficzną „Oni ratowali innych”, na której po raz pierwszy po wojnie pokazano zdjęcie „Witolda” (Jana Karskiego) oraz żołnierzy podziemia (PPS, ZWZ) ratujących go z nowosądeckiego więzienia.
1990 – W czerwcu otrzymał doktorat honoris causa Oregon State University. – W listopadzie otrzymał nagrodę Piusa XI za wspaniały przykład humanizmu wyrażający się w ratowaniu przedstawicieli innego narodu i wiary.
1991 – Wiosną ukazała się w Nowym Jorku polskojęzyczna książka Stanisława M. Jankowskiego „Emisariusz Witold”. – W czerwcu Karski przyjechał do Polski i odebrał doktorat honoris causa Uniwersytetu Warszawskiego. Wygłosił wykład. Miał skromne uczucie satysfakcji, że jego wojenna działalność wreszcie doczekała się uznania w ojczyźnie. – We wrześniu otrzymał Medal im. Eisenhovera (Eisenhower Liberation Medal) od United Sattes Holocaust Memorial Council.
1992 – 25 lipca zmarła tragicznie żona Karskiego Pola Nireńska. Na jej cześć z jej oszczędności – Wydanie w Polsce książki autorstwa Jana Karskiego pt. „Wielkie mocarstwa wobec Polski 1919-1945. Od Wersalu do Jałty”, Warszawa 1992, tłum. E. Morawiec. – W grudniu Karski ustanowił dwie doroczne nagrody pieniężne: jedną dla utalentowanych młodych tancerzy, a drugą dla autorów ukazujących wkład Żydów w polską kulturę i naukę.
1993 – W kwietniu kolejna podróż do Polski. Karski towarzyszył wiceprezydentowi USA Albertowi Gore podczas uroczystości 50-tej rocznicy powstania w getcie warszawskim. Stał wśród honorowych gości, gdy odsłaniano pomnik ku czci Szmula Zygielbojma. – Podróż do Polski i Australii.
1994 – W styczniu otrzymał Honorowe Obywatelstwo Izraela. – W maju Karski otrzymał dyplom Honorowe Obywatelstwo Izraela na specjalnej uroczystości w Waszyngtonie. – Jesienią znane nowojorskie wydawnictwo John Wiley & Sons Inc. wydało książkę w USA autorstwa E. Thomasa Wooda i Stanisława M. Jankowskiego pt. „Karski. How One Man Tried to Stop the Holocaust” (New York 1994). Tytuł w tłumaczeniu polskim: „Karski. Jak jeden człowiek próbował zatrzymać holocaust”.
1995 – 11 kwietnia odznaczony na Kapitolu został Eisenhower Liberation Medal przez Amerykańską radę Pamięci Holocaustu. – 3 maja Prezydent RP Lech Wałęsa przyznał Karskiemu Order Orła Białego. Wręczono go pięć dni później w Warszawie. – 11 maja Karski udzielił wywiadu dla Polskiego Radia. Powstała z tego spotkania audycja red. Elizy Bojarskiej „Wspomnienia z przeszłości i refleksje o współczesności”. – Kolejna podróż do Polski. W lipcu odebrał doktorat honoris causa Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Ukazał się broszura z jego referatem na temat wojny: „Tajna dyplomacja Churchilla i Roosevelta w sprawie Polski (1940-1945), Lublin 1995. – W grudniu został uhonorowany Nagrodą im. Św. Alberta Chmielewskiego za heroiczną służbę Polsce.
1996 – W czerwcu odebrał doktorat honoris causa Uniwersytetu Łódzkiego. Odwiedził miasto rodzinne po raz pierwszy od wyjazdu po maturze 1931 r. – Yad Vashem zaproponował Karskiego do Pokojowej Nagrody Nobla. – Ukazało się polskie wydanie książki o Karskim: Wood E. T., Jankowski S. M., Karski. Opowieść o emisariuszu, Kraków – Oświęcim 1996. – Jesienią stanowił fundusz (100 000 dolarów) dorocznej nagrody Poli Nireńskiej za wybitne osiągnięcia w tańcu nowoczesnym.
1997 – W styczniu ukazało się niemieckie wydanie książki E. T. Wooda i S. M. Jankowskiego, ciesząca się ogromna popularnością. Karski odbył kilka odczytów. – W lutym odbyła się ogólnopolska premiera telewizyjna filmu dokumentalnego o życiu i działalności Karskiego „Moja misja” w reżyserii Waldemara Piaseckiego i Michała Fajbusiewicza.
1998 – 17 maja Karski ogłosił publicznie przekazanie swoich pamiątek osobistych i dokumentów do Muzeum Historii Miasta Łodzi.
1999 – W czerwcu Liga Przeciw Zniesławieniu ustanowiła coroczną nagrodę imienia Jana Karskiego za walkę ze wszelkimi formami poniżenia drugiego człowieka z powodów rasowych, narodowościowych czy religijnych.
2000 – 15 maja nadano Karskiemu tytuł Honorowego Obywatela Miasta Łodzi. – 13 lipca umarł Jan Karski w waszyngtońskim szpitalu w wieku 86 lat. Pochowany w Waszyngtonie. – 17 lipca odbyła się w Waszyngtonie ceremonia pożegnania Jana Karskiego w obrządku katolickim. Karski nie pozostawił żadnej rodziny. Uroczystość zorganizowała dyrektor Polskiego Ośrodka Kulturalnego w Waszyngtonie Kaja Mirecka-Ploss. – Odsłonięto w Kazimierzu Dolnym na ścianie piekarni Barbary i Cezarego Sarzyńskich tablicę upamiętniającą postać Karskiego z napisem; „WYBITNEMU RODAKOWI JANOWI KARSKIEMU LEGENDARNEMU KURIEROWI POLSKIEGO PAŃSTWA PODZIEMNEGO SPRAWIEDLIWEMU WŚRÓD NARODÓW ŚWIATA HONOROWEMU CZŁONKOWI KAZIMIERSKIEGO KLUBU ROTARY POLSCY ROTARIANIE – DYSTRYKT 2250 PAŹDZIERNIK 2000”. Tablicę ufundowali polscy rotarianie, bowiem Karski był honorowym członkiem kazimierskiego Klubu Rotary. Karski lubił zachodzić do piekarni Sarzyńskich. Tablicę poświęcił ksiądz Romuald Jakub Waszkiel-Weksler (ksiądz katolicki o pochodzeniu żydowskim).

Wydarzenia związane z Janem Karskim po jego śmierci:
– 10.IX.2002 – odsłonięcie na Uniwersytecie Georgetown w Waszyngtonie pomnika przedstawiającego siedzącą postać Jana Karskiego na ławeczce. Przy odsłonięciu pomnika był obecny minister spraw zagranicznych Włodzimierz Cimoszewicz.

Bibliografia:

Bartoszewski W., Lewinówna Z., Ten jest z ojczyzny mojej. Polacy z pomocą Żydom
1939-1945, Kraków 1969.
Grynberg M., Księga Sprawiedliwych, Warszawa 1993.
Jankowski S. M., Emisariusz WITOLD, Nowy Jork 1991.
Karski J., Story of a Secret State, Boston 1944.
Karski J., Tajna dyplomacja Churchilla i Roosevelta w sprawie Polski (1940-1945), Lublin 1995.
Karski J., Tajne Państwo. Opowieść o polskim podziemiu, Warszawa 1999.
Karski J., Wielkie mocarstwa wobec Polski 1919-1945. Od Wersalu do Jałty, tłum.
E. Morawiec, Warszawa 1992.
Karski J., Wojenne refleksje po pięćdziesięciu latach. Przemówienie wygłoszone 18 czerwca
1991 roku na Uniwersytecie Warszawskim, w: „Nowy Dziennik”, Nowy Jork, 27.VI.1991 r.
Korboński S., Bohaterowie polskiego państwa podziemnego jak ich znałem, Nowy Jork 1987.
Wnuk W., Walka podziemna na szczytach, Warszawa 1965.
Wood E. T., Jankowski S. M., Karski. Opowieść o emisariuszu, Kraków – Oświęcim 1996.

Ta strona używa plików cookies które są zapisywane na Twoim urządzeniu. Korzystanie z tej strony oznacza akceptację plików cookie.
Akceptuję